Kapsam testi, rakamların nasıl hesaplandığı konusunda en çok hata yapılan alandır. Aynı şirket, kullanılan tabloya, konsolidasyon yöntemine veya çalışan sayma biçimine göre eşiğin farklı tarafında kalabilir. Bu makale, Kamu Gözetimi Kurumu'nun yayımladığı "Usul ve Esaslar" çerçevesinde üç ölçütün nasıl değerlendirildiğini özetler. Eşik değerleri bu metinde yer almaz; güncel değerler için aşağıdaki tabloya bakınız:
| Ölçüt | Eşik |
|---|---|
| Aktif toplamı | 1 milyar TL |
| Yıllık net satış hasılatı | 2 milyar TL |
| Çalışan sayısı | 500 |
Dayanak: KGK'nın 13.01.2026 tarihli kararı (RG 16.01.2026, sayı 33139); 1 Ocak 2025 ve sonrasında başlayan hesap dönemleri.
Genel ilke: her yılın kendi tablosu
Kapsam testi için son iki hesap dönemine ait finansal tablolar kullanılır. Her yıl için o yılın kendi tablosundaki tutar esas alınır; bir tablodaki karşılaştırmalı tutarlar kullanılmaz. Aktif toplamı ve net satış hasılatı Türkiye Muhasebe Standartları'na uygun hazırlanan finansal tablolardan alınır. Çalışan sayısı ise finansal tablo dışı bir kaynaktan, vergi ve prim beyannamelerinden hesaplanır.
Ölçütlerin özeti
| Ölçüt | Veri kaynağı | Grup yapısında |
|---|---|---|
| Aktif toplamı | Finansal durum tablosundaki toplam varlıklar | Ana ortaklık ve bağlı ortaklıklar toplanır, grup içi işlemler elenir; iştirakler hisse oranında dikkate alınır |
| Net satış hasılatı | Kâr veya zarar tablosundaki hasılat | Aktif toplamı ile aynı yöntem |
| Çalışan sayısı | Muhtasar veya muhtasar ve prim hizmet beyannamesindeki aylık çalışan sayıları | Ana ortaklık ve bağlı ortaklıklar tam olarak, iştirakler hisse oranında sayılır |
Aktif toplamı
Aktif toplamı, Türkiye Muhasebe Standartları'na uygun finansal durum tablosundaki toplam varlıklardır. Bağlı ortaklığı olan işletmelerde ana ortaklık ile bağlı ortaklıkların aktif toplamları toplanır ve grup içi işlemler elenir. İştiraklerin tutarı, işletmenin iştirakteki hisse oranı kadar dikkate alınır.
Yurt dışı bağlı ortaklıklar için denetimden geçmiş, uluslararası standartlara uygun finansal tablolar esas alınır. Bu tablolar yoksa yerel mevzuata göre hazırlanan tablolar kullanılır. Türkiye Muhasebe Standartları'na uygun tablo hazırlamayan işletmelerde ise tabi oldukları mevzuata göre hazırlanan tablolar esas alınır.
Enflasyon muhasebesi uygulayan şirketlerde hangi tutarın kullanılacağı sık sorulan bir konudur. Usul ve Esaslar'ın geçici 1. maddesi, 2024 yılında kapsamda olunup olunmadığının belirlenmesinde 2022 yılı tablolarının enflasyon etkisine göre düzeltilmemiş halinin esas alınacağını belirtir. Sonraki dönemler için ayrı bir hüküm yoktur; genel kurala göre o yılın Türkiye Muhasebe Standartları'na uygun hazırlanmış finansal tablosundaki tutar kullanılır.
Net satış hasılatı
Net satış hasılatı için Türkiye Muhasebe Standartları'na uygun kâr veya zarar tablosundaki hasılat kalemi esas alınır. Sigorta şirketleri, faktoring ve finansman şirketleri, varlık yönetim şirketleri ve holdingler gibi kuruluşlarda hasılat tek bir kalemle ifade edilmediği için Usul ve Esaslar'ın 8. maddesinde kuruluş türüne göre hangi kalemlerin toplanacağı ayrıca tanımlanmıştır. Örneğin sigorta, reasürans ve emeklilik şirketlerinde hayat dışı, hayat ve emeklilik teknik gelirlerinin toplamı esas alınır. Bu kuruluşlardan biriyseniz hesabı, 8. maddedeki tabloda kendi kuruluş türünüz için sayılan kalemlerle yapmanız gerekir.
Konsolidasyon yöntemi aktif toplamı ile aynıdır: ana ortaklık ve bağlı ortaklıkların hasılatı toplanır, grup içi satışlar elenir ve iştirakler hisse oranında dikkate alınır.
Çalışan sayısı
Çalışan sayısı finansal tablodan değil, vergi ve sosyal güvenlik beyannamelerinden hesaplanır. Yöntem şöyledir:
- Muhtasar veya muhtasar ve prim hizmet beyannamelerindeki aylık çalışan sayıları alınır.
- Yıl boyunca bu sayılar toplanır ve on ikiye bölünür.
- Çıraklık ve mesleki eğitim sözleşmesi kapsamındaki çıraklar ile stajyer öğrenciler sayıya dahil edilmez.
- Yurt içi ve yurt dışı çalışanlar birlikte dikkate alınır.
Grup yapılarında ana ortaklık ile bağlı ortaklıkların ortalama çalışan sayıları toplanır. İştiraklerde çalışan sayısı, hisse oranında hesaba katılır.
Kurul Kararı'nda çalışan sayısı için geçen "son iki yıla ait ortalama" ifadesi, iki yılın birleştirilmiş tek bir ortalaması anlamına gelmez. Usul ve Esaslar'daki yönteme göre son iki yılın her biri için ayrı ayrı yıllık ortalama hesaplanır ve her yıl kendi eşiğiyle karşılaştırılır; ardışık iki dönem testi bu iki sonuca uygulanır.
Konsolide mi, tek başına mı?
Özet kural şudur: bağlı ortaklığı veya iştiraki olan işletmeler, kendi rakamlarına bakmak yerine grup rakamlarına bakar. Bu durum özellikle holdinglerde ve çok ülkeli gruplarda önem taşır; çünkü bir bağlı ortaklık tek başına küçük görünse bile grubun toplamı eşiği aşabilir. Öte yandan bir bağlı ortaklık kendi başına eşikleri aşıyorsa ayrıca kendi sürdürülebilirlik raporunu da hazırlar. Bu konu "TSRS Kapsamında Şirket Grupları ve Bağlı Ortaklıklar" makalesinde ayrıca ele alınmaktadır.
Örnek hesaplama mantığı
Aşağıdaki gösterim, rakam içermeyen bir hesaplama mantığıdır:
| Kalem | Hesap |
|---|---|
| Grup aktif toplamı | Ana ortaklık + bağlı ortaklıklar − grup içi işlemler + (iştirak payı × iştirak aktifi) |
| Grup net satış hasılatı | Ana ortaklık + bağlı ortaklıklar − grup içi satışlar + (iştirak payı × iştirak hasılatı) |
| Grup çalışan sayısı | Ana ortaklık + bağlı ortaklıklar + (iştirak payı × iştirak çalışan sayısı) |
Her satırın sonucu, ilgili ölçütün güncel eşiğiyle karşılaştırılır. En az iki ölçütte aşım, art arda iki dönemde tekrarlanırsa kapsam doğar.
Hesaplamada sık yapılan hatalar
- Karşılaştırmalı sütunu kullanmak: Yıl için o yılın kendi tablosundaki tutar esas alınmalı; sonraki yılın tablosundaki karşılaştırmalı sütun kullanılmamalıdır.
- Grup içi işlemleri elememek: Ana ortaklık ile bağlı ortaklıkların tutarlarını elemeden toplamak, aktif toplamını ve hasılatı olduğundan yüksek gösterir.
- İştirakin tamamını eklemek: İştirakler hisse oranında dikkate alınır; tamamının eklenmesi yanlış sonuç verir.
- Çalışan sayısını yıl sonu rakamıyla almak: Esas alınan değer yıl sonu sayısı değil, aylık sayıların ortalamasıdır.
- Yurt dışı çalışanları unutmak: Yurt dışı bağlı ortaklıkların çalışanları da sayıya dahildir.
- Stajyer ve çırakları saymak: Bu gruplar sayıdan çıkarılmalıdır; beyannamedeki toplamın doğrudan alınması yanıltıcı olabilir.
Hesaplama bu başlıklardan birinde belirsizlik taşıyorsa, varsayımın gerekçesiyle birlikte çalışma kâğıdına yazılması ve gerekirse KGK'ya danışılması önerilir.
Belgelendirme
Kapsam testi, yıllık kapanışın bir parçası olarak belgelenmelidir. Çalışma kâğıdında kullanılan tablo, dönem, konsolidasyon kapsamı, elenen işlemler ve çalışan sayısı kaynağı yer almalıdır. Bu kayıt, yönetim kurulunun kapsam kararına dayanak oluşturur ve ilerideki denetim sorularında kolayca gösterilebilir.
Sık sorulan sorular
Stajyerler ve çıraklar çalışan sayısına dahil edilir mi?
Yurt dışındaki bağlı ortaklığın rakamları hesaba katılır mı?
İştiraklerin tutarı tam olarak mı yoksa oransal olarak mı alınır?
Hesaplamayı kim yapmalı ve kim onaylamalı?
Mevzuat ve kaynaklar
- KGK, TSRS Uygulama Kapsamının Belirlenmesine İlişkin Kurul Kararı, 27.12.2023 tarihli ve 21634 sayılı (Resmî Gazete: 29.12.2023, sayı 32414 Mükerrer)
- KGK, TSRS Uygulama Kapsamına İlişkin Kurul Kararlarına Dair Usul ve Esaslar, 25.06.2025 tarihli ve 33130 sayılı Kurul Kararı (Resmî Gazete: 16.07.2025, sayı 32957)
- KGK, Eşik Değerlere İlişkin Kurul Kararı, 13.01.2026 tarihli ve 39092 sayılı (Resmî Gazete: 16.01.2026, sayı 33139)
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; güncel KGK kararları ve şirketinizin özel durumu birlikte değerlendirilmelidir.