Gıda ve tarım şirketlerinin hammaddesi doğadan gelir; bu nedenle iklim ve doğal kaynak riskleri doğrudan işletme sonuçlarına yansır: verim, fiyat, kalite ve tedarik sürekliliği. Bu yazı, sektörde TSRS raporlamasını genel bilgilerle özetler. Tarım, gıda güvenliği ve ticaret düzenlemelerine ilişkin ifadeler genel gözlem niteliğindedir; sektöre özgü istatistik, oran veya düzenleme tarihi verilmemiştir.
Sektörün özelliği: hammaddenin kaynağı
Bir gıda işleme şirketi için emisyon ve doğal kaynak etkisinin büyük bölümü genellikle çiftlik kapısında, yani hammaddenin üretiminde oluşur; şirketin kendi tesisi bu zincirin yalnızca bir halkasıdır. Bu nedenle TSRS'de değer zinciri değerlendirmesi, gıda şirketleri için raporlamanın merkezinde yer alabilir. TSRS Raporlamasında Değer Zinciri Nasıl Değerlendirilir? makalesine bakınız. Tarım üretiminin kendisi yapan işletmeler (çiftlik, üretici birlikleri) ise doğrudan arazi, gübre, yakıt ve hayvancılık kaynaklı emisyonlarla karşılaşır.
Risk ve fırsat örnekleri
| Alan | Olası risk | Olası fırsat |
|---|---|---|
| Fiziksel iklim riski | Kuraklık, don, sıcak hava, sel nedeniyle verim ve kalite düşüşü | İklime dayanıklı çeşit, sulama verimliliği, çok bölgeli tedarik |
| Su | Su kıtlığı, sulama kısıtı | Damla sulama, su geri kazanımı |
| Hammadde fiyatı | Fiyat oynaklığı, tedarik kesintisi | Sözleşmeli üretim, tedarikçi geliştirme |
| Enerji | Soğuk zincir ve işleme enerjisi maliyeti | Verimlilik, yenilenebilir enerji |
| Gıda kaybı ve atığı | Üretim ve dağıtım kaybı | Kayıp azaltma, yan ürün değerlendirme |
| Müşteri ve ihracat | Müşterilerin tedarik zinciri talepleri, ihracat pazarı koşulları | Sertifikalı ürün, premium pazar |
| İş gücü | Mevsimlik işçi koşulları, iş sağlığı | Bağlılık, itibar |
Emisyon yaklaşımı
Kapsam 1. İşleme tesislerinin kazan ve fırınları, araç filosu, soğutucu gaz kaçakları; tarımsal işletmelerde ise işletme içi yakıt kullanımı ve hayvancılık, gübre gibi doğrudan kaynaklar. Tarımsal kaynaklı emisyonların hesabında farklı yöntem ve faktörler gerekebilir.
Kapsam 2. İşleme, soğutma ve depolama elektriği; soğuk zincir sektörün enerji yoğun bölümlerinden biridir.
Kapsam 3. Satın alınan tarımsal hammadde, ambalaj, taşıma ve satılan ürünlerin kullanım ve atık aşaması. Çiftçilerden veri toplamak çoğu zaman zordur; bu nedenle ilk aşamada en büyük hammadde gruplarına odaklanmak, faktör temelli tahminleri belirsizlik notuyla kullanmak ve zamanla doğrudan tedarikçi verisine geçmek yaygın bir yaklaşımdır. Kapsam eşikleri ve muafiyetler:
| Ölçüt | Eşik |
|---|---|
| Aktif toplamı | 1 milyar TL |
| Yıllık net satış hasılatı | 2 milyar TL |
| Çalışan sayısı | 500 |
Dayanak: KGK'nın 13.01.2026 tarihli kararı (RG 16.01.2026, sayı 33139); 1 Ocak 2025 ve sonrasında başlayan hesap dönemleri.
Veri envanteri örneği
| Gösterge | Kaynak | Veri sahibi | Dikkat |
|---|---|---|---|
| Satın alınan hammadde (tür, miktar, menşe) | Satın alma, kabul kayıtları | Satın alma / kalite | Menşe bölge bilgisi |
| Su çekimi ve kullanımı | Sayaç, ruhsat kayıtları | Çevre / tesis | Tesis ve havza bazında ayrım |
| Enerji (elektrik, yakıt, soğutma) | Fatura, sayaç | Tesis müdürü | Soğuk zincir ayrımı |
| Gıda kaybı ve atığı | Üretim ve atık kayıtları | Üretim / çevre | Tanım ve ölçüm yöntemi |
| Tedarikçi / çiftçi anketi | Anket | Satın alma / sürdürülebilirlik | Yanıt oranı ve veri kalitesi |
| Çalışan (mevsimlik dahil) | İK kayıtları | İK | Tanım tutarlılığı |
Su ve havza düzeyi
Su riski yerel bir konudur: aynı şirketin farklı bölgedeki tesisleri çok farklı su riskleriyle karşılaşır. Bu nedenle su verisini ve riskini tesis ve havza düzeyinde ayrıştırmak, şirket toplamından daha anlamlıdır. Fiziksel risk analizi konum bazlı yapılmalıdır. Fiziksel İklim Riskleri Nedir? makalesine bakınız.
Kurgusal örnek: meyve suyu ve konserve üreticisi
Aşağıdaki örnek tamamen kurgusaldır ve hiçbir gerçek şirketi temsil etmez. Bir üretici, meyve hammaddesinin büyük bölümünü sözleşmeli çiftçilerden alır. Şirket önce hammaddeyi menşe bölge bazında sınıflandırır ve iklim tehlike verileriyle eşleştirir; en büyük hammadde bölgesinin don ve kuraklık riskine açık olduğunu belirler. Çiftçi anketi için kısa bir form hazırlar; ilk yıl yalnızca bir kısım çiftçiden yanıt alınır. Yanıt vermeyenler için faktör temelli tahmin kullanır ve yöntemi raporunda açıklar. Bulguları kurula sunar ve tedarik çeşitlendirme planını stratejiye yansıtır.
Hazırlık adımları
- Kapsam ve muafiyet durumunu netleştirin.
- Hammadde bazlı menşe ve miktar envanterini kurun.
- Tesis ve havza düzeyinde su ve enerji verisini toplayın.
- Tedarikçi / çiftçi veri toplama sürecini tasarlayın.
- Fiziksel risk ve senaryo analizini hammadde bölgeleri için yapın.
- Gıda kaybı ve atığı için tanım ve ölçüm yöntemi belirleyin.
- İç gözden geçirme ve güvence ön görüşmesi yapın.
Sık yapılan hatalar
- Hammadde menşeini kaydetmeyip riski bölge düzeyinde okuyamamak
- Çiftçi verisini tamamen dışarıda bırakmak
- Su riskini şirket toplamında anlatmak
- Gıda kaybı için tutarsız tanım kullanmak
- "Sürdürülebilir tarım" iddialarını belgesiz yazmak
Sık sorulan sorular
Çiftçi verisi olmadan Kapsam 3 hesaplanabilir mi?
Küçük üreticileri nasıl dahil ederiz?
Gıda güvenliği TSRS konusu mu?
Tarımsal arazi kullanımı emisyonları zorunlu mu?
Mevzuat ve kaynaklar
- KGK, TSRS 1 Sürdürülebilirlikle İlgili Finansal Bilgilerin Açıklanmasına İlişkin Genel Hükümler (Kurul Kararı 27.12.2023, sayı 01/21632; Resmî Gazete 29.12.2023, sayı 32414 mükerrer)
- KGK, TSRS 2 İklimle İlgili Açıklamalar (Kurul Kararı 27.12.2023, sayı 01/21632; Resmî Gazete 29.12.2023, sayı 32414 mükerrer)
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; güncel KGK kararları ve şirketinizin özel durumu birlikte değerlendirilmelidir.