Geçiş riskleri, iklim değişikliğine karşı alınan önlemlerin ve ekonominin değişen yapısının şirketlere yansımasıdır. Fiziksel riskler "iklim bize ne yapar" sorusuna, geçiş riskleri "ekonomi ve düzenleme iklime tepki verirken bize ne yapar" sorusuna cevap verir. Bu yazı, geçiş risklerinin türlerini, finansal etkilerini ve değerlendirme yaklaşımını özetler.
Tanım ve sınıflama
Geçiş riskleri genellikle dört grupta incelenir. Bu sınıflama sektörde yaygın kullanılan bir çerçevedir; TSRS 2 metninde kullanılan ifadeler için resmî metne bakılmalıdır.
| Grup | Açıklama | Örnek |
|---|---|---|
| Politika ve hukuk | Emisyon düzenlemeleri, karbon fiyatlandırma, raporlama zorunlulukları, ürün standartları | Emisyon sınırları, karbon vergisi veya ticaret sistemleri, ürün verimlilik standartları |
| Teknoloji | Düşük karbonlu teknolojilere geçiş, eski teknolojilerin değer kaybı | Yenilenebilir enerjiye geçiş yatırımı, eski ekipmanın erken emekliliği |
| Piyasa | Müşteri talebi, girdi fiyatları, rekabet yapısı değişimi | Düşük emisyonlu ürüne talep, enerji ve hammadde fiyat oynaklığı |
| İtibar | Paydaş algısı, finansörlerin ve müşterilerin beklentileri | Yatırımcı tercihleri, müşteri sözleşmelerinde iklim koşulları |
Finansal etki kanalları
- Maliyet: Karbon maliyeti, enerji maliyeti, uyum yatırımları, ürün yeniden tasarımı
- Gelir: Talep kayması, ürün portföyünde değişim, yeni pazarlar
- Varlık: Karbon yoğun varlıkların faydalı ömrünün kısalması ve değer düşüklüğü
- Yükümlülük: Yeni yükümlülükler, cezalar, rehabilitasyon
- Finansman: Kredi maliyeti, finansmana erişim, sermaye maliyeti
Değerlendirme: pratik adımlar
- Emisyon profili: Kapsam 1, 2 ve 3 emisyonların nerelerde yoğunlaştığı, geçiş riskine maruziyetin kaynağını gösterir.
- Düzenleme izleme: Faaliyet gösterilen ülkelerde ve ihracat pazarlarında iklimle ilgili düzenlemelerin izlenmesi ve etki değerlendirmesi.
- Teknoloji ve yatırım: Mevcut varlıkların düşük karbonlu ekonomideki durumu ve gerekli yatırım.
- Piyasa analizi: Müşteri ve rakip hareketleri, girdi fiyatı duyarlılığı.
- Finansman analizi: Finansörlerin iklim politikaları ve şirkete yansıması.
- Senaryo analizi: Farklı karbon fiyatı ve politika senaryolarında finansal sonuç.
İç karbon fiyatı
TSRS 2, işletmenin karar almada iç karbon fiyatı uygulayıp uygulamadığını ve uyguluyorsa nasıl kullandığını (yatırım kararları, değerleme, varlık değer düşüklüğü testi gibi) ve fiyatın ne olduğunu açıklamasını ister. İç karbon fiyatı kullanılıyorsa finansal modellerle sürdürülebilirlik raporu arasında tutarlılık sağlanmalıdır.
Geçiş planı ile ilişkisi
Geçiş riskinin yönetimi, geçiş planının özüdür. Plan; azaltım ve uyum çabalarını, iş modeli değişikliklerini, kaynak tahsisini, hedefleri ve bunların varsayımlarını kapsar. Raporda planın finansmanı da açıklanır: hangi yatırım, hangi kaynakla, hangi takvimde.
Örnek senaryo: karbon maliyeti (kurgusal)
Enerji yoğun bir üretici, karbon fiyatının farklı yollar izlediği iki senaryo kurar. Her senaryoda doğrudan emisyon maliyeti, enerji girdisindeki fiyat değişimi, rakiplerin maliyet yapısı ve ürünlere yansıtma gücü değerlendirilir. Sonuç, yatırım kararlarına (örneğin enerji verimliliği veya yakıt değişimi) bağlanır. Böyle bir çalışmanın raporlanabilir olması için varsayımların (fiyat yolu, zaman dilimi, pazar tepkisi) açıkça yazılması ve finansal modelle uyumlu olması gerekir. Örnek yalnızca yaklaşımı gösterir.
Kurul ve CFO için pratik notlar
Geçiş riskleri çoğu zaman bütçe döngüsünün dışında kalan uzun vadeli konulardır. Bu nedenle yıllık bütçe ve beş yıllık plan sürecinde geçiş riski varsayımlarının (karbon maliyeti, teknoloji yatırımı, talep değişimi) açıkça yer alması önerilir. Yönetim kurulu, geçiş planının hangi kararları bugünden etkilediğini görebilmelidir.
Raporlanacak metrikler
Geçiş risklerine açık varlık veya faaliyetlerin miktarı ve yüzdesi; sermaye tahsisi (iklim risk ve fırsatlarına yönelik sermaye harcaması, finansman, yatırım); iç karbon fiyatı; sera gazı emisyonları ve iklim hedefleri raporlanır.
Sık yapılan hatalar
- Yalnızca düzenleme riskini görüp piyasa ve teknoloji risklerini atlamak
- Geçiş riskini yalnızca ihracat pazarındaki düzenlemelerle sınırlı sanmak
- Geçiş planını yatırım bütçesiyle ilişkilendirmemek
- İç karbon fiyatını raporda anlatıp finansal modellerde kullanmamak
- Finansörlerin beklentilerini hesaba katmamak
Sık sorulan sorular
Geçiş riski yalnızca karbon yoğun sektörler için mi geçerli?
Geçiş planı zorunlu mu?
İç karbon fiyatı kullanmak zorunlu mu?
Yurt dışı düzenlemeler de dikkate alınmalı mı?
Mevzuat ve kaynaklar
- KGK, TSRS 2 İklimle İlgili Açıklamalar (Kurul Kararı 27.12.2023, sayı 01/21632; Resmî Gazete 29.12.2023, sayı 32414 mükerrer)
- KGK, TSRS 1 Sürdürülebilirlikle İlgili Finansal Bilgilerin Açıklanmasına İlişkin Genel Hükümler (Kurul Kararı 27.12.2023, sayı 01/21632; Resmî Gazete 29.12.2023, sayı 32414 mükerrer)
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; güncel KGK kararları ve şirketinizin özel durumu birlikte değerlendirilmelidir.