Kapsam 1, sera gazı envanterinin en somut bölümüdür: şirketin kendi bacasından, kendi araçlarından, kendi proseslerinden çıkan emisyonlar. Bu yazı, Kapsam 1'in ne olduğunu, hangi kaynakları kapsadığını ve nasıl izlenebileceğini özetler.
Tanım
GHG Protokolü'ne göre Kapsam 1, raporlayan işletmenin sahip olduğu veya kontrol ettiği kaynaklardan doğan doğrudan emisyonlardır. TSRS 2, işletmenin Kapsam 1 mutlak brüt sera gazı emisyonlarını açıklamasını ister. Kapsam 1 emisyonları, işletmenin konsolidasyon yaklaşımına göre belirlenen sınırlar içinde hesaplanır.
Kaynak türleri
| Kaynak | Açıklama | Örnek |
|---|---|---|
| Sabit yanma | Tesislerde yakıtın yakılması | Kazan, fırın, jeneratör, ısıtma sistemi |
| Hareketli yanma | Şirket sahipliğindeki veya kontrolündeki araçlar | Filo araçları, forkliftler, iş makineleri |
| Proses emisyonları | Üretim sürecinden doğan, yanma dışı emisyonlar | Çimento, kimya, metal üretim süreçleri |
| Kaçak emisyonlar | Sızıntı ve istem dışı salımlar | Soğutucu gaz kaçağı, boru hattı sızıntıları |
Sınırın belirlenmesi: kontrol yaklaşımı
Kapsam 1'de temel soru "bu kaynağın üzerinde kontrol bizde mi?" sorusudur. Kiralanan araçlar, kiralanan tesisler, ortak girişimler ve iştirakler için kontrol veya hisse yaklaşımına göre sınıflandırma yapılır. Bu kararlar yazılı olmalı, her dönem aynı yaklaşımla uygulanmalıdır. Sınıflandırma, bir emisyonun Kapsam 1 mi, Kapsam 3 mü olduğunu belirler ve çift sayımı önler. Örneğin işletmenin kontrol etmediği bir taşeronun aracı genellikle Kapsam 3'e girer.
Veri ve hesap
Kapsam 1 hesabında tipik veri kaynakları:
- Yakıt faturaları ve depo giriş kayıtları
- Doğalgaz sayaç okumaları
- Filo yakıt kartı kayıtları
- Üretim proses verileri (hammadde tüketimi, üretim miktarı)
- Soğutucu gaz dolum ve bakım kayıtları
Hesap, faaliyet verisi ile ilgili emisyon faktörünün çarpımına dayanır. Genel yöntem için Sera Gazı Emisyonları Nasıl Hesaplanır? makalesine bakınız. Kaçak emisyonlar için bakım kayıtlarından türetilen sızıntı tahmini kullanılabilir; tahmin kullanımı açıkça işaretlenmelidir.
Kapsam 1'in raporda yeri
Kapsam 1 emisyonları TSRS 2 metrikler bölümünde mutlak brüt miktar olarak (CO2e) açıklanır. Raporda şu bilgilerin de bulunması beklenir: kullanılan ölçüm yöntemi, girdiler ve varsayımlar, konsolidasyon yaklaşımı. Karşılaştırmalı bilgi ikinci yıldan itibaren verilir. Hedefler bölümünde Kapsam 1'e yönelik azaltım hedefi varsa bu hedefle ilişki kurulur.
Azaltım yaklaşımları
Kapsam 1 azaltımı doğrudan yatırım ve operasyon kararlarıyla ilgilidir. Yaygın başlıklar: enerji verimliliği, yakıt değişimi, proses iyileştirme, filo dönüşümü, soğutucu gaz yönetimi ve sızıntı denetimi. Azaltım planlarının geçiş planı ve sermaye tahsisiyle ilişkisi stratejide açıklanır.
Örnek: bir üretim tesisinin Kapsam 1 envanteri (kurgusal)
| Kaynak | Faaliyet verisi | Veri kaynağı | Kontrol |
|---|---|---|---|
| Doğalgaz kazanları | Yıllık doğalgaz tüketimi | Sayaç ve fatura | Fatura toplamı ile sayaç mutabakatı |
| Şirket filosu | Yakıt tüketimi | Yakıt kartı kayıtları | Yakıt gideri ile uyum |
| Proses | Hammadde tüketimi, üretim miktarı | Üretim sistemi | Üretim raporu ile uyum |
| Klima ve soğutma | Gaz dolum miktarı | Bakım kayıtları | Bakım firması belgeleri |
Örnek yalnızca yapıyı göstermek içindir. Gerçek envanter tesise ve sektöre göre belirlenir ve her satır için emisyon faktörünün kaynağı kaydedilir.
Konsolidasyon örneği
Bir holdingde %100 sahip olunan bağlı ortaklığın emisyonu kontrol yaklaşımında tamamen dahil edilir. Kontrol edilmeyen bir iştirak ise Kapsam 1'e değil, hisse oranı ve sınıflandırma kararına göre ya Kapsam 3'ün yatırımlar kategorisine ya da ayrı bir açıklamaya girer. Bu kararlar yazılı politika olarak sabitlenmeli ve her dönem aynı biçimde uygulanmalıdır. Yıl içinde edinilen veya elden çıkarılan işletmeler için emisyonun hangi tarihten itibaren dahil edildiği ayrıca açıklanır.
Kontrol listesi
- Tüm tesis, filo ve proses kaynakları envanterde mi?
- Kontrol yaklaşımı belgelenmiş mi?
- Yakıt türleri ve tüketim kayıtları finans kayıtlarıyla mutabık mı?
- Emisyon faktörlerinin kaynağı ve yılı kayıtlı mı?
- Soğutucu gaz ve proses emisyonları gözden kaçmış mı?
- Tahminler işaretlenmiş mi?
- İkinci kişi gözden geçirmesi yapıldı mı?
Finansla mutabakat: pratik bir kontrol
Kapsam 1 verisi çoğunlukla finans kayıtlarında karşılığı olan veridir: yakıt giderleri, doğalgaz faturaları, bakım giderleri. Faaliyet verisinin finans kayıtlarındaki harcamayla uyumunu kontrol etmek, eksik veya yanlış verinin erken tespitini sağlar. Örneğin yakıt harcaması artarken hesaplanan tüketimin düşmesi bir uyarı işaretidir.
Sık yapılan hatalar
- Soğutucu gaz ve proses emisyonlarını atlamak
- Kiralanan varlıkların sınıflandırmasını belirsiz bırakmak
- Fatura dönemini rapor dönemiyle eşleştirmemek
- Kapsam 1 ile Kapsam 3 arasındaki sınırı belgelendirmemek
- Hesaplamayı tek bir kişiye bağlı bırakmak
Sık sorulan sorular
Şirket aracının emisyonu Kapsam 1 mi?
Elektrik tüketimi Kapsam 1'e girer mi?
Soğutucu gaz kaçağı hesaba girer mi?
Kapsam 1 hesabı için dış doğrulama gerekir mi?
Mevzuat ve kaynaklar
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; güncel KGK kararları ve şirketinizin özel durumu birlikte değerlendirilmelidir.